Informacje
Skrótowe zapisy zebrane w toku badań archiwalnych pozwalają jedynie na fragmentaryczne odtworzenie trudnych, a często tragicznych losów przedstawicieli wileńskiego środowiska historycznego. Jego sytuację życiową w okresie wojny określiły - podobnie jak całej ludności polskiej na obszarze Wileńszczyzny -wydarzenia polityczne, jakie nastąpiły po zakończeniu wojny obronnej 1939 r.
19 września 1939 r. do Wilna wkroczyły wojska radzieckie. Na mocy układu radziecko-litewskiego z 28 października 1939 r. rejon Wilna został przekazany władzom litewskim. Latem 1940 r. obszar Litwy przekształcono w związkową republikę radziecką. Już w pierwszych miesiącach swej działalności władze litewskie przystąpiły do likwidacji głównego ośrodka polskiego życia naukowego - Uniwersytetu im. Stefana Batorego. Uznając uniwersytet za „warownię polskich wpływów kulturalnych na sporym terenie Wileńszczyzny" w grudniu 1939 r. uczelnie, a także inne współdziałające z nią polskie instytucje naukowe zamknięto, tworząc niebawem państwowy Uniwersytet Wileński.
Senat rozwiązanej uczelni, na czele z ostatnim jej rektorem - Stefanem Ehrenkreutzem i prorektorem Stanisławem Zajączkowskim, podjął próbę walki o zachowanie uniwersytetu. W grudniu 1939 r. Senat USB wystosował protest „Do profesorów uniwersytetów całego świata", przesłany drogą nielegalną do siedziby emigracyjnego rządu polskiego w Angers. Podobny protest złożyło też 94 młodych pracowników naukowych uczelni. Działania protestacyjne kadry uniwersyteckiej nie mogły jednak wpłynąć na zmianę decyzji władz litewskich.
Dla wileńskiego środowiska naukowego rozpoczął się trudny i skomplikowany okres, oznaczający dla ogromnej większości historyków konieczność poszukiwania pracy poza uniwersytetem (tylko dwóch historyków spośród badanej zbiorowości zostało zaangażowanych do Państwowego Uniwersytetu Wileńskiego - H. Elzenberg i J. Otrębski).
Ciekawe artykuły
W latach 1939-1941 wielu historyków wileńskich zostało poddanych represjom, które zastosowały wobec ludności polskiej władze litewskie a następnie radzieckie. W ramach tzw. Akcji „oczyszczania zaplecza", która objęła głównie urzędników państwowych i inteligencję, 7 historyków wileńskich zostało aresztowanych i wywiezionych do obozów rozsianych na terytorium ZSRR (Jan Adamus, Walerian Charkiewicz, Ludwik Chmaj, Stanisław Cywiński, Mikołaj Dzikowski, Stanisław Kościałkowski, Wiktor Sukiennieki).
Większość z nich znalazła się w 1941 r. -po podpisaniu układu polsko-radzieckiego -w Armii Polskiej utworzonej na terenie ZSRR. W jej szeregach przebywali do końca wojny. J. Adamus pełnił funkcję sędziego polowego PSZ, kierował archiwum oraz Muzeum Armii Polskiej w Jerozolimie a następnie w Szkocji; W Charkiewicz pełnił funkcję szefa Biura Historycznego Armii Polskiej; M. Dzikowski przeszedł cały szlak bojowy II Korpusu, podobnie jak W. Sukiennieki; S. Kościałkowski po uwolnieniu z obozu pracy w 1942 r. przeszedł z Armią Polską do Persji i Libanu, gdzie przebywał do 1949 r.
Inaczej potoczyły się losy dwóch pozostałych: Ludwik Chmaj - aresztowany w 1939 r. - przebywał w ZSRR do 1954...... Czytaj więcej >>