Informacje
Po opanowaniu Wileńszczyzny przez oddziały hitlerowskie wielu przedstawicieli lokalnego środowiska historycznego czynnie włączyło się do zbrojnego ruchu oporu. Żołnierską służbę konspiracyjną w szeregach ZWZ a następnie AK Obwodu Inspektoratu „E" Okręgu Wileńskiego pełniła Marta Burbianka. Organizowała siatkę konspiracyjną i służbę sanitarną, kolportowała prasę, przerzucała ludzi do oddziałów partyzanckich. W walkach zbrojnego podziemia brali także udział: Paweł Jasienica - oficer w kampanii wrześniowej odznaczony Krzyżem Walecznych, po ucieczce z niewoli uczestniczył w działaniach Wileńskiej Brygady AK; Feliks Koneczny - działał w konspiracji na terenie Krakowa; Ksawery Piwocki - walczył jako oficer AK, a następnie II Armii Wojska Polskiego; Józef Sieradzki - był oficerem AK, walczył w Powstaniu Warszawskim.
Bilans strat ludzkich w wileńskim środowisku historycznym był w okresie wojny bardzo dotkliwy. Jego przedstawiciele ginęli w obozach koncentracyjnych, więzieniach i na miejscach straceń, wielu zmarło z powodu niezwykle trudnych warunków życia.
Kazimierz Chodynicki po półrocznym pobycie w więzieniu na Pawiaku zmarł na gruźlicę w 1942 r.; Stanisław Cywiński - jak już o tym była mowa - zmarł w więzieniu w Kirowie w 1941 r.; Stefan Ehrenkreutz po aresztowaniu przez władze radzieckie w 1944 r. zmarł w roku następnym w więzieniu wileńskim; Mieczysław Gutkowski został rozstrzelany przez hitlerowców jako zakładnik w Wilnie w 1943 r.; Janusz Iwaszkiewicz został aresztowany przez Niemców w Warszawie i rozstrzelany w czasie Powstania Warszawskiego; Leon Puciata po aresztowaniu przez hitlerowców i zesłaniu na ciężkie roboty zmarł w Wilnie w 1944 r.; Stefan Rygiel został zamordowany w lutym 1944 r. w hitlerowskim obozie Bergen-Belsen. Ciężkich warunków bytowania okupacyjnego nie przeżyli: Marian Massonius, Lucjan Uziębło i Branisław Żongołtowicz.
Kresem istnienia wileńskiego środowiska historycznego stał się rok 1945. W wyniku decyzji o repatriacji Polaków mieszkających na terytorium Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej Wilno i Wileńszczyznę opuścili prawie wszyscy reprezentanci środowiska, którzy przeżyli okres wojny i okupacji (w Wilnie pozostał tylko historyk kultury i popularyzator historii Jerzy Orda - zmarł w 1972 r.). Po przybyciu do kraju zasilili oni trzy tworzące się ośrodki akademickie: Uniwersytet Wrocławski, Uniwersytet Łódzki i Uniwersytet Toruński.
Ciekawe artykuły
Wielu historyków podejmowało pracę na rzecz młodzieży: M. Burbianka organizowała harcerstwo polskie na Wileńszczyźnie, pełniła funkcje komendanta hufca męskiego i żeńskiego w Poniewieżu, w Wilnie pracowała w świetlicach dla młodzieży robotniczej, organizowała pierwsze koła Czerwonego Krzyża; H. Cehak-Hołubowiczowa wraz z mężem Włodzimierzem Hołubowiczem organizowała koła samokształcące wśród młodzieży; podobną działalność podejmowali Iwo Jaworski i Józef Jodkowski.
Przedstawicielom środowiska historycznego nie obce były także działania społeczne na rzecz miasta i regionu: M. E. Brensztejn, W. Charakiewicz, M. Dzikowski uczestniczyli w działalności związków zawodowych; S. Eh-
renkreutz i I. Jaworski pełnili funkcje radnych miasta Wilna; F. Koneczny wniósł cenny wkład w funkcjonowanie Towarzystwa S/.koty Ludowej; A. Parczewski i W. Zahorski uczestniczyli w pracach licznych organizacji i towarzystw społeczno-kulturalnych.
Kilku historyków wileńskich pełniło ważne funkcje polityczne. Stefan Ehrenkreutz byt dwukrotnie mianowany senatorem RP jako przedstawiciel BBWR; w Senacie pełnił funkcje przewodniczącego Komisji Oświaty i Kultury, w 1932 r. był referentem projektu ustawy o organizacji...... Czytaj więcej >>