Informacje
W latach 1939-1941 wielu historyków wileńskich zostało poddanych represjom, które zastosowały wobec ludności polskiej władze litewskie a następnie radzieckie. W ramach tzw. Akcji „oczyszczania zaplecza", która objęła głównie urzędników państwowych i inteligencję, 7 historyków wileńskich zostało aresztowanych i wywiezionych do obozów rozsianych na terytorium ZSRR (Jan Adamus, Walerian Charkiewicz, Ludwik Chmaj, Stanisław Cywiński, Mikołaj Dzikowski, Stanisław Kościałkowski, Wiktor Sukiennieki).
Większość z nich znalazła się w 1941 r. -po podpisaniu układu polsko-radzieckiego -w Armii Polskiej utworzonej na terenie ZSRR. W jej szeregach przebywali do końca wojny. J. Adamus pełnił funkcję sędziego polowego PSZ, kierował archiwum oraz Muzeum Armii Polskiej w Jerozolimie a następnie w Szkocji; W Charkiewicz pełnił funkcję szefa Biura Historycznego Armii Polskiej; M. Dzikowski przeszedł cały szlak bojowy II Korpusu, podobnie jak W. Sukiennieki; S. Kościałkowski po uwolnieniu z obozu pracy w 1942 r. przeszedł z Armią Polską do Persji i Libanu, gdzie przebywał do 1949 r.
Inaczej potoczyły się losy dwóch pozostałych: Ludwik Chmaj - aresztowany w 1939 r. - przebywał w ZSRR do 1954 r.; Stanisław Cywiński zmarł w więzieniu radzieckim w Ki-rowie. Znaczna część historyków pozostała w Wilnie. Niewielu z nich otrzymało pracę w instytucjach państwowych. M. Burbianka uczyła języka niemieckiego w liceum litewskim; H. Drege pracowała w bibliotece im. Wróblewskich w Wilnie, a od 1942 r. w Bibliotece TPN; H. Elzenberg i J. Otrębski zostali zatrudnieni w Państwowym Uniwersytecie Wileńskim; E. Łopaciński, J. Orda i L. Zytkowicz otrzymali pracę w Archiwum Państwowym w Wilnie. Inni podejmowali się różnych prac, żyjąc w ciężkich warunkach materialnych bez większych możliwości kontynuowania badań naukowych. Aktywną pracę naukową prowadziła jedynie Helena Cehak-Hoiubowiczowa wraz z mężem Włodzimierzem Holubowiczem. Wspólnie kontynuowali rozpoczęte jeszcze przed wojną badania archeologiczne na terenie Wileńszczyzny, podejmując również pracę na nowych stanowiskach wykopaliskowych.
Dzięki wysiłkom S. Ehrenkreutza i St. Zajączkowskiego, od momentu zamknięcia Uniwersytetu Stefana Batorego przez władze litewskie, a także w okresie okupacji hitlerowskiej - funkcjonował konspiracyjny uniwersytet, w którym wykładali pozostający w Wilnie pracownicy naukowi. Z zebranych informacji wynika, że tajnym kształceniem akademickim zajmowali się: Leon Beynar (Paweł Jasienica), H. Elzenberg, Iwo Jaworski (pełnił funkcję dziekana konspiracyjnego Wydziału Prawa), oraz wspomniani już S. Ehrenkreutz -pełniący funkcję rektora tajnego USB i St. Zajączkowski. Tajnym nauczaniem na poziomie średnim zajmowali się m. in.: M. Burbianka, Józef Sieradzki i Tadeusz Turkowski.
Ciekawe artykuły
Pełne odtworzenie społeczno-politycznej działalności reprezentantów wileńskiego środowiska historycznego jest w tej chwili niemożliwe. Informacje na ten temat zgromadzone w kartach dokumentacyjnych są jeszcze nieliczne, mają charakter bardzo fragmentaryczny. Nie można dokonać w tej sytuacji szczegółowej analizy orientacji politycznej poszczególnych osób, oceny stopnia ich aktywności politycznej, a także stosunku członków badanej grupy do istotnych wydarzeń zachodzących w państwie w latach 1918-1939.
Starsza generacja brała bezpośredni udział w ruchu niepodległościowym, jak również w wydarzeniach lat 1918-1920. Spośród szczególnie zasłużonych w walce o niepodległość i jej utrzymanie należy wymienić: Ludwika Abramowicza - aktywnego członka POW, redaktora „Strażnicy" i „Wiadomości Wojennych", kierownika Biura Prasowego Tymczasowej Rady Stanu i członka Komisji Litewskiej TRS, który przez cały okres międzywojenny opowiadał się za ścisłą współpracą z Litwami i Białorusinami; Wacława Studnickiego - od 1896r. czynnego działacza PPS, wielokrotnie aresztowanego za działalność niepodległościową, więźnia warszawskiej Cytadeli; Waleriana Meysztowicza - bohaterskiego oficera 13 pułku...... Czytaj więcej >>